Drieluik over vuurwerkframing deel 1: welke frames zijn er allemaal in het publieke debat?

Oud en nieuw komt er weer aan en daarmee ook de jaarlijkse discussie over de zin en onzin van consumentenvuurwerk afsteken. De een vindt het prachtig, de ander zou het ’t liefst verbieden. Wij zochten uit welke frames er allemaal in het publieke debat aanwezig zijn rond vuurwerk en een vuurwerkverbod. In dit drieluik delen we de kennis die we opdeden over vuurwerkframes. Interessant voor de nieuwslezer die graag frames spot, maar zeker ook voor wie zelf over dit onderwerp het debat wil aangaan. In het eerste artikel de vraag: welke frames spelen er allemaal?

Pro-, anti- en ‘er tussenin’-frames rond vuurwerk

Ga op zoek en je komt een behoorlijk aantal frames tegen in het publieke debat rond het onderwerp ‘vuurwerk’. We delen in dit artikel de frames die we het meest zijn tegengekomen en delen ze op in pro-vuurwerk, anti-vuurwerk en frames die niet per definitie een standpunt innemen, maar wel het vuurwerkdebat (en regelgeving die eruit zou kunnen volgen) op een specifieke wijze neerzetten.

Een greep uit de anti-vuurwerkframes

Wat opvalt bij de anti-vuurwerkframes, is dat ze vaak gestapeld worden. In plaats van het op één manier te problematiseren, komen er meerdere problemen aan bod. Dat kán slim zijn, omdat je hiermee eigenlijk zegt: het is een meerkoppig monster. Maar aan de andere kant kunnen verschillende haakjes in één boodschap elkaar ook in de weg zitten. De boodschap wordt er immers ook voller en complexer van. Daarover in het derde artikel meer. De frames die veel los en gecombineerd ingezet worden zijn:

• Vervuiling & afval – vuurwerkafval blijft vaak liggen en bevat allerlei vervuilende stoffen. Dit frame gaat niet over onze gezondheid, maar juist over dat het slecht is voor onze omgeving en natuur. Het richt de aandacht op het plastic vuurwerk en de fijnstof en chemische stoffen die in onze lucht, wateren en op de grond terechtkomen.

• Kostenpost – vuurwerk leidt tot materiële schade en tot extra kosten voor de gezondheidszorg. Zonde van het geld, want dit zouden we ook kunnen steken in dingen waar mensen wél baat bij hebben. Ook hier gaat het niet over gezondheid, maar over de kosten die de maatschappij moet dragen voor afgeknalde vingers en ogen. Bij dit frame ligt de nadruk zowel op onbedoelde schade, als op vandalisme: het gaat immers om de uitwerking (schade en wat dat kost) en niet de intentie (per ongeluk of expres).

• Doden & gewonden – vuurwerk leidt tot leed. Niet alleen bij de ‘rundjes’ die het zelf onveilig afsteken, maar ook in veel gevallen bij omstanders die er toevallig door geraakt worden: 50% van de gewonden betreft een omstander. Dat is interessant, want in dit frame, dat zich heel specifiek op de gezondheid richt, gaan de voorbeelden die worden aangehaald vaak over de mensen die het zelf afstaken. Een opvallende variant was tijdens de discussie eind 2020 te zien, namelijk dat we ons al deze gewonden helemaal niet kunnen veroorloven met de hoge corona-druk op de zorg. Hier komen we in het tweede artikel uitgebreider op terug, als we frames in het huidige nieuws bespreken.

• Overlast – vuurwerk wordt in toenemende mate ingezet om buurten te terroriseren. Waar het vroeger nog gezellig was, lijkt het nu wel een oorlogsgebied rond de jaarwisseling. Mensen gaan zich steeds onveiliger voelen. In het verlengde hiervan ligt het frame ‘Doodsangst onschuldigen’ dat inzoomt op de angst van senioren die angstig zijn, mensen met oorlogstrauma’s, (huis)dieren en jonge kinderen.

• Hulpverleners aanvallen – dit specifiekere frame zoomt in op één groep die extra moet vrezen voor vuurwerk: hulpverleners. Vuurwerk is binnen dit frame een wapen dat wordt gebruikt om agenten, brandweer en ambulancemedewerkers mee te bekogelen. Dit frame werd de afgelopen jaren veel ingezet vanuit de politie. Interessant om te melden: onlangs meldde de Ambulancevereniging dat we ook niet moeten doorslaan in dit beeld.

• Alternatieven wennen – vuurwerk is niet meer van deze tijd. Als zo veel mensen zich er niet meer prettig bij voelen, dan moeten we op zoek naar een nieuwe manier om het nieuwe jaar te vieren. Binnen dit frame worden o.a. drones genoemd en wordt benoemd dat de rest van Europa eigenlijk niet of nauwelijks consumentenvuurwerk afsteekt.

Daar recht tegenover: pro-vuurwerk frames

Natuurlijk bestaan er ook frames die gebruikt worden door degenen die in het pro-vuurwerkkamp te vinden zijn. Deze frames zijn veelal gericht op andere waarden, maar in sommige gevallen redeneren ze juist binnen dezelfde waarde als een tegenhangend frame:

• Verdienmodel – dit frame is de tegenhanger van het Kostenpost-frame, doordat het dezelfde kernwaarde centraal stelt (geld), maar tot een andere conclusie komt. Dit frame focust op wat het de maatschappij juist oplevert: btw-inkomsten en omzetbelasting vanuit de vuurwerkbranche. De inkomsten zijn volgens de gebruikers van dit frame dan ook ruim voldoende om de eventuele schade mee te compenseren en dan nog blijft er onder de streep winst over. Oftewel: vuurwerk is goed voor de economie en de staatskas.

• Het probleem is de gebruiker – wie dit frame gebruikt, ziet twee categorieën: verantwoordelijke en onverantwoordelijke vuurwerkafstekers. Die eerste groep is de grootste, maar het kleine groepje onverantwoordelijken (die illegaal vuurwerk afsteken, onvoorzichtig afsteken of andere mensen lastigvallen) veroorzaakt de brokken waardoor vuurwerk (onterecht) een slechte naam krijgt. Dit frame is dus wel problematiserend, maar niet ten opzichte van vuurwerk. Het probleem zit ‘m bij de onvoorzichtigen: die zouden zich beter moeten voorbereiden of het gewoon moeten overlaten aan mensen die wél weten wat ze aan het doen zijn. Het zou volgens de framegebruikers dan ook oneerlijk zijn als de rest ‘gestraft’ wordt omwille van iets van een klein groepje doet.

• Betuttelende overheid ­– in dit frame staat de overheid centraal, in de rol van een betuttelende, verbiedende speler die ‘alles wat leuk is afpakt’. De framegebruiker is dan ook zeer negatief over het aanscherpen van regels en verboden. De eigen verantwoordelijkheid staat centraal in dit frame: je mag toch zeker zelf wel weten welke risico’s je accepteert? In veel gevallen worden. om een vergelijking te maken, andere risicovolle zaken benoemd die wel gewoon mogen, zoals autorijden, roken, alcohol drinken of extreme sporten: het mag allemaal terwijl ook daar risico’s aankleven. Het argument van ‘de gevaren van vuurwerk’ wordt dan ook gezien als een excuus dat wordt ingezet om het te verbieden. Een heftigere versie van dit frame richt zich op het feit dat er ‘steeds minder mag’. Framegebruikers zien het ‘afschaffen’ van Zwarte Piet en andere ‘leuke en onschuldige tradities’ als het begin van een groter project om de burger steeds meer te verbieden. Dit heeft een complot-component: het zou niet gaan om vuurwerk, maar om mensen langzaam maar zeker murw te krijgen totdat we in een dictatuur zijn beland. Zo wordt door deze mensen ook vaak aangehaald dat corona tijdens de afgelopen jaarwisseling als excuus gebruikt is om het vuurwerkverbod 'er doorheen te drukken'.

• Feestelijke traditie ­– dit frame zet de feestelijkheden rond de jaarwisseling en de belangrijke rol van vuurwerk daarin centraal: zonder vuurwerk, geen feest. En zonder feest is het nieuwe jaar eigenlijk niet echt ingeluid. Vuurwerk hoort er dus bij, ondanks dat er misschien ook wel vervelende kanten aanzitten. In verlengde hiervan ligt het 'Vuurwerk is een gevoel'-frame, waarbij vuurwerk wordt gezien en beleefd als een onderdeel van iemands identiteit: vuurwerk is een passie en onmiskenbaar verbonden met een levensstijl. Het verschil met het ‘Feestelijke traditie’-frame zit hem erin dat de nadruk bij ‘Vuurwerk is een gevoel’ niet ligt op het samen vieren van een feest op een manier zoals we dat nu eenmaal gezamenlijk doen, maar echt op de persoonlijke beleving van het afsteken van vuurwerk. Dit frame wordt gebruikt door de mensen die zichzelf zouden omschrijven als vuurwerkfanaat, vuurwerkfan of grote liefhebbers. Dit zijn bij uitstek ook de mensen die juist erg voorzichtig met vuurwerk omgaan of dit in ieder geval van zichzelf vinden.
  

Er-tussenin-frames

Dan rest ons nog de frames die iets zeggen over het debat, zonder per definitie altijd stelling in te nemen of consumentenvuurwerk verboden moet worden of niet:

• Verbod heeft geen zin – in dit frame wordt gefocust op regels rond vuurwerk en op of aanscherpen of verbieden haalbaar is. Men denkt in dit frame van niet, omdat er bijvoorbeeld onvoldoende gehandhaafd kan worden, het overlastgevende vuurwerk nu toch ook al illegaal is of omdat mensen zich toch niet aan een vuurwerkverbod zullen houden. Dit frame wordt zowel ingezet door mensen die vóór een vuurwerkverbod zijn als mensen die zich ertegen uitspreken. Het gaat bij dit frame dus nadrukkelijk om de haalbaarheid, niet wat men van vuurwerk zelf vindt. Het heftigere 'Olie op het vuur'-frame gaat nog verder. Deze framegebruikers zeggen: verbieden maakt het erger. Beter een beetje vuurwerkoverlast dan autobranden, zwaar illegaal vuurwerk en/of rellen. Vuurwerk is een relatief onschuldige uitlaatklep en als je die afpakt, escaleert de hele boel, aldus de framegebruikers.

• Richtingenstrijd – volgens dit frame zullen de spanningen tussen de voor- en tegenstanders van vuurwerk alleen maar verder oplopen. Ze begrijpen elkaar niet (meer) en redeneren vooral vanuit hun eigen kant. Het publieke debat wordt vooral gevoed met onzin en ideeën gebaseerd op gebrek aan kennis, aldus de framegebruiker. Er worden veel onwaarheden beweerd en daarom hebben mensen zo’n verkeerd beeld van vuurwerk. Ook dit frame werkt beide kanten op: zowel de voor- als tegenstanders verwijten elkaar te weinig kennis te bezitten om conclusies te (kunnen) trekken.

• Taboe-onderwerp – dit frame richt zich vooral op de politiek: zij zouden extreem terughoudend zijn om zich voor- of tegen vuurwerk uit te spreken, omdat zij bang zijn voor de toorn van de kiezer. Het is een verwijtend frame dat eigenlijk niet over vuurwerk zelf gaat, maar stelt dat mensen/politici/bestuurders toch in ieder geval transparant moeten zijn over waar zij voor staan.

Natuurlijk zijn er nog meer frames te ontwaren. Er komen ongetwijfeld ook weer nieuwe bij. Met zicht op de aanwezige frames kun je alle frames in de praktijk gemakkelijk herkennen. Zelfs als gebruikers van het frame hun redenering niet helemaal ‘af’ maken, kun je er redelijk veilig vanuit gaan dat ze bij het frame passende conclusies zullen ondersteunen. Handig om te weten! In het volgende artikel gaan we dieper in op welke frames er op dit moment dominant in het nieuws en de publieke discussie lijken te zijn en hoe zich dat verhoudt tot de coronacrisis. Het laatste artikel van dit drieluik gaat over de praktijk: wat kan je met deze kennis over vuurwerkframes?